Pod koniec grudnia Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wypowiedział zawarte w 2012 r. Porozumienie z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym w Szczecinie. W ramach zawartego Porozumienia, przez lata realizowany był projekt Polskiej Bazy Genetycznej Ofiar Totalitaryzmów (POBGOT), który poprzez identyfikację ciał przywrócił tożsamość wielu ofiarom systemów totalitarnych – w tym takich bohaterów jak Danuta Siedzikówna „Inka”, Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” czy Hieronim Dekutowski „Zapora”. Motywy wypowiedzenia Porozumienia przez IPN są nieznane. Znane jest natomiast stanowisko PUMu, który wydaje się zaskoczony nie mniej, niż wszyscy ci, którzy doceniają niezwykłą pracę Zespołu POBGOT i którzy z nadzieją wyczekują kolejnych owoców prac identyfikacyjnych.
Projekt pod nazwą Polska Baza Genetyczna Ofiar Totalitaryzmów powstał w odpowiedzi na działania ekshumacyjne prowadzone od 2012 r. na słynnej Kwaterze „Ł” na warszawskich Powązkach. W trakcie ekshumacji okazało się, iż identyfikacja ciał z wykorzystaniem historycznych, archeologicznych czy antropologicznych metod nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Wówczas Pomorski Uniwersytet Medyczny, na czele z pracownikami Zakładu Medycyny Sądowej PUM, podjął stosowne działania umożliwiające zastosowanie nowoczesnych technik identyfikacji przy pomocy badań DNA. Wkrótce okazało się, iż dla efektywności podejmowanych działań, koniecznym jest gromadzenie materiału porównawczego od członków rodzin ofiar systemu komunistycznego. Wszelkie te działania wymagały sformalizowania, wskutek czego powstał oficjalny projekt pod nazwą Polska Baza Genetyczna Ofiar Totalitaryzmów, którego koordynatorem został genetyk, profesor Andrzej Ossowski. Wówczas podjęto także współpracę z Instytutem Pamięci Narodowej. Współpraca miała na celu poszerzenie zakresu podejmowanych działań. Jak wiadomo, tylko dzięki odpowiedniej wiedzy historycznej jak i obszernej bazie danych DNA ofiar, możliwa jest skuteczna identyfikacja odnajdywanych szczątków.
Z wydanego przez PUM komunikatu, dowiadujemy się, iż „Dzięki powołaniu PBGOT i zawartemu Porozumieniu w okresie od 2012 do 2020 roku zebrano materiał od przeszło 1800 osób spokrewnionych z ofiarami, przebadano ponad 1500 szczątków ludzkich, ustalono profile genetyczne ponad 1000 ofiar, a z tego ponad 110 zidentyfikowano. W okresie ponad ośmiu lat prac Uniwersytetu nie popełniono żadnego błędu w identyfikacji. W Zakładzie Medycyny Sądowej PUM, a później Zakładzie Genetyki Sądowej PUM, dokonano m.in. identyfikacji Danuty Siedzikówny „Inki”, Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” czy Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Prowadzone prace i osiągnięte wyniki pozwoliły na wiele publikacji naukowych.”
W wydanym komunikacie PUM zapewnia ponadto, że „Wypowiedzenie Porozumienia o współpracy przez IPN nie wpłynie w sposób decydujący na projekt PBGOT, który był, jest i nieprzerwanie będzie realizowany przez Pomorski Uniwersytet Medyczny”.
Jednocześnie z treści komunikatu wynika, iż współpraca nie układała się od kilku lat, bowiem od 2016 r. IPN ograniczał prowadzenie wspólnych działań z PUM:
„Wypowiedzenie stanowi bowiem jedynie przypieczętowanie faktycznego znacznego ograniczenia wspólnych prac Uniwersytetu i IPN w zakresie poszukiwania szczątków ofiar i ich identyfikacji, które nastąpiło już w 2016 roku, wraz ze zmianą Zarządu IPN. W tym czasie IPN (m.in.) wstrzymał komunikację z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym, niemal zupełnie wstrzymał aktywne poszukiwanie krewnych osób czy wstrzymał zlecanie badań i zapytań do Uniwersytetu i to pomimo faktu, że Uniwersytet posiadał największą bazę porównawczą dla prowadzenia tych badań. Projekt PBGOT nie był zatem kontynuowany już od 2016 roku. Uwagę zwraca fakt nie podania przyczyny wypowiedzenia umowy przez IPN.”
W dalszej części komunikatu PUM podkreśla dalszą gotowość i chęć kontynuowania dotychczasowej współpracy i dodaje, iż „tak wypowiedzenie, jak i znaczne ograniczenie współpracy nastąpiło w wyniku jednostronnego działania IPN. Uniwersytet stoi przy tym na stanowisku, że opisane powyżej działania IPN nie posiadają jakichkolwiek podstaw merytorycznych.”
I choć IPN w żaden sposób nie uzasadnił publicznie decyzji o zerwaniu współpracy, to z oświadczenia PUM można wysnuć pewne wnioski:
„Wymaga zaakcentowania, że wypowiedzenie Porozumienia o współpracy przez IPN zbiegło się w czasie z podjęciem przez Pomorski Uniwersytet Medyczny działań zmierzających do wyjaśnienia przyczyn leżących u podstaw znacznego ograniczenia współpracy w 2016 roku. Działając w interesie publicznym Uniwersytet wystąpił do IPN w trybie dostępu do informacji publicznej o udzielenie informacji w zakresie zleceń udzielanych przez IPN od roku 2016 podmiotom zewnętrznym mających na celu identyfikacje ofiar konfliktów zbrojnych. Pytania te dotyczyły, w szczególności, podmiotów będących beneficjentami wydatkowanych przez IPN środków, jak i trybu udzielania przez IPN zleceń. Niestety, pomimo upłynięcia ustawowego terminu na udzielenie odpowiedzi większość oddziałów nie udzieliła odpowiedzi, zaś odpowiedzi, które spłynęły są fragmentaryczne lub nie odnoszą się do postawionych pytań.”
Naukowcy ze szczecińskiego PUM deklarują, że pomimo zakończenia współpracy, nadal będzie trwała identyfikacja ofiar totalitaryzmów oraz zbrodni wojennych i okupacyjnych dokonywanych przez Niemców czy Sowietów. To niemałe pocieszenie dla wszystkich tych, którzy wyrażają ogromną wdzięczność za podejmowane działania przywracające twarz i pamięć polskim bohaterom. Działalność POBGOT jest chlubą dla wszystkich Polaków – w szczególności zaś dla szczecinian.
Szczecińskie24.pl wystosuje do IPN zapytanie m. in. o powód zerwania tak ważnej i – jak powinno się wydawać – dobrze rokującej współpracy. O postępie w pozyskiwaniu informacji w niniejszej sprawie będziemy informować na bieżąco.
